Bądzyński Stanisław Ludwik Filip (1862–1929), profesor chemji. Syn Władysława i Franciszki z Kowalskich. Urodził się w majątku rodzinnym Czekanowie na Podlasiu. Po ukończeniu gimn. w Siedlcach, znanego z rusyfikacyjnego ucisku, uczęszczał na wydział matem.-przyrodn. Uniw. Warsz. od r. 1881 do kwietnia 1883, kiedy to z powodów politycznych wydalony został na trzy lata z uniwersytetu, poczem wezwany do stawienia się do poboru, lecz dzięki szczęśliwemu losowaniu nie był zmuszony odbywać służby w wojsku rosyjskiem. Po opuszczeniu Warszawy B. prowadził dalsze swe studja na wydziałach filozoficznych we Lwowie (1883), głównie w Zakładzie chemji prof. B. Radziszewskiego, a następnie w Szwajcarji, w Bernie (październik 1885). Po ukończeniu pracy O kwasie sulfhydrocynamonowym i jego pochodnych u M. Nenckiego otrzymał doktorat fil. (listopad 1887). Następne dwa lata był asyst. w Zakł. do badania środków spożywczych kantonu berneńskiego u dra F. Schaffera ze zleceniem badań naukowych nad mlekiem; później od r. 1889 chemikiem szpit. kanton. w Bernie, następnie zaś asystentem chemikiem klin. chor. wewnętrz. prof. Eichhorsta w Zurychu. W tym okresie ogłaszane prace dotyczyły między innemi metod oznaczania tłuszczu w mleku i jego przetworach, a na pracach tych oparł też Gerber, jak to sam przyznał, swoją ogólnie znaną metodę masowego oznaczania tłuszczu w mleku.
Zainteresowanie się zjawiskami chemicznemi, spostrzeganemi w chorobach, skierowało B-go do nauki medycyny. Rozpoczęte studja medyczne w Zurychu po opuszczeniu kliniki Eichhorsta w kwietniu 1892 prowadził dalej w Lipsku, gdzie pracował w oddziale chemicznym instyt. fizjolog. K. Ludwig’a. Następnie przeniósł się do Bazylei, gdzie pozostawał do stycznia 1894, pracując w wolnych chwilach w Zakł. Chemji Fizjolog. prof. Bunge’go. Tam zaprzyjaźnił się z Włochem L. Zoja i ogłosił z nim pracę nad krystalicznem białkiem. W styczniu 1894 trudne warunki materjalne zmusiły B. do przerwania nauki medycyny i pracy u prof. Bunge’go. Z jego poręki został prywatnym asystentem prof. farmakologji v. Schrödera w Heidelbergu i tutaj w r. 1895 ukończył medycynę. W okresie heidelberskim ukazały się doniosłe prace chemiczne B-go, ogłoszone bądź wspólnie z doc. Gottliebem lub W. Humnickim, bądź też wykonane przez niemieckich uczniów B-go przy jego stałym współudziale. Prace te dotyczyły zachowania się w ustroju kwasu salicylowego, składników żółci, w szczególności cholesteryny, w przewodzie pokarmowym, wreszcie nieznanych dotąd produktów rozkładu białka w ustroju. W kwietniu 1897 B. został prowizorycznym nadinspektorem w nowym Zakładzie badania środków żywności w Krakowie, który zorganizował i wprawił w ruch w kwietniu 1898. Po roku B. powołany został na katedrę higjeny Uniwersytetu Lwowsk. (w kwietniu 1899). Tam z pomocą dra K. Panka urządził zakład higjeny (maj 1900). W r. 1904 został mianowany zwyczajnym profesorem higjeny. W r. 1906 objął wykłady chemji fizjologicznej oraz zarząd Zakładu Chemji. Po dwóch latach wahań opuścił katedrę higjeny i objął katedrę chemji fizjologicznej, która była jego ulubionym zakresem badań. Wówczas wspólnie ze swymi uczniami wykonał B. wiele prac, odnoszących się głównie do chemji kwasów oksyproteinowych. W uznaniu zasług naukowych został powołany na członka korespondenta Akademji Umiejęt. w Krakowie (1909), potem na członka rzeczywistego. Za pracę pt. Wymiana energji i materji u zwierząt (1914), która weszła następnie w skład znanego podręcznika fizjologji N. Cybulskiego, otrzymał nagrodę Akad. Um. Wśród zmiennych losów wojny światowej B. zawsze trwał na stanowisku. W r. 1914 rozłączył się z rodziną, lecz Lwowa nie opuścił. Wśród ówczesnego popłochu we Lwowie zachował poczucie jednego z gospodarzy polskiego uniwersytetu i niezbędny umiar Polaka na swej ziemi tak wobec wojennej okupacji rosyjskiej, jak i wobec powrotu zaborczych władz austrjackich. Dwukrotnie obrany dziekanem wydz. lek. w czasie wojny, zachował się z dużą godnością w trudnych warunkach politycznych, zwłaszcza wobec objawów jaskrawego lojalizmu dynastycznego.
Od r. 1919 B. przeniósł się do Warszawy, gdzie objął katedrę chemji na wydziale lekarskim. Brak odpowiedniego zakładu w stolicy, liczna frekwencja słuchaczy, szczupła ilość sił pomocniczych – wszystko to pochłonęło mu cały niemal czas wolny, a przeciążenie pracą odbiło się niekorzystnie na zdrowiu. B. był jednym z założycieli a potem prezesem Akad. Nauk Lek. w Warszawie, przekształconej później na Wydział Lekarski Pol. Akad. Um. w Krakowie.
W r. 1920 zginął na Wołyniu w walce z bolszewickim najazdem najstarszy syn B-go, Stefan (pochowany w Teofilpolu), który w r. 1918, jako uczeń gimnazjalny, walczył w obronie Lwowa, odznaczony po śmierci krzyżem walecznych i Virtuti Militari. Śmierć syna załamała głęboko B-go. Obchód 25-lecia pracy uniwersyteckiej, a 37-lecia pracy naukowej, urządzony przez Uniw. Warszawski (w r. 1925), oraz przez Polskie Tow. Nauk. im. Kopernika (wydało na jego cześć księgę pamiątkową prac uczniów B-go), przypadł na chwilę, która była ostatnim okresem względnego zdrowia. Zapadł ciężko wkrótce potem (1925) i po długiej chorobie zmarł 19 II 1929. B. był umysłem oryginalnym, pełnym głębokiej inicjatywy, miłującym prawdę, zazdrosnym jedynie o to, by temat zasadniczy był pomysłem polskim. Ponieważ lubił współpracę, więc nietylko kształcił ale i wychowywał uczniów oraz sposobił ich do karjery naukowej zarówno zagranicą, jak i w kraju. Ulubionym tematem B. była chemja rozkładu białka w ustroju, choć dokonał doniosłych badań w innym zakresie: miał pierwszy w ręku aspirynę, i wykrył pochodną pseudocholestanu (koprosterynę) jako produkt czynności biologicznych drobnoustrojów, później otrzymaną syntetycznie przez Windausa. Celował w referowaniu prac i był stałym współpracownikiem czasopisma »Jahresbericht über d. Fortschritte der Tierchemie« (1898–1914), gdzie ogłaszał corocznie kilkadziesiąt sprawozdań z piśmiennictwa naukowego polskiego z biochemji i dziedzin pokrewnych. Miłośnik literatury, wielki nacisk kładł w pracach własnych i swych uczniów na poprawność języka polskiego w dziedzinie przyrodniczej. Wychował cały szereg uczniów. Do nich należą: S. Mostowski, J. Browiński (prof. Uniw. Pozn.), W. Gawiński, T. Zwisłocki, prof. K. Panek (dyrektor Inst. Bakt. w Bydgoszczy), S. Dąbrowski (prof. Uniw. Pozn.), W. Czernecki (prof. Uniw. Lwów.), J. Modrakowski (prof. Uniw. Warsz.) i i.
B. w młodości brał czynny udział w ruchu narodowym i jego organizacjach tajnych (Zw. młodz. polsk. – Zet), nawiązywał stosunki z ruchem młodoczeskim i z wybitnymi przedstawicielami młodzieży ruskiej, zawsze zdając sobie sprawę z przewrotnej polityki Wiednia. Zaprzyjaźniony od ławy uniwersyteckiej w Warszawie z Romanem Dmowskim, zagranicą z Z. Balickim, we Lwowie z J. Popławskim i Z. Wasilewskim, należał wraz z nimi do tajnej Ligi Narodowej.
Umysł to był jasny i skupiony, co malowało się w rysach jego twarzy, charakter twardy, szlachetny, w stosunku do ludzi powściągliwy. Oczytany wszechstronnie, od innych i od siebie wymagający, B. był szczególnie skromnym i małomównym. Zajęty nauką, długo nie brał czynnego udziału w życiu politycznem, ale śledził uważnie rozwój wypadków. Dopiero w czasie Wielkiej Wojny powrócił do pracy publicznej i w gronie wybitnych działaczy (T. Cieński, A. Skarbek, Albin Rayski, J. Kasprowicz, S. Głąbiński) brał udział w inicjatywie, która znalazła wyraz w uchwałach majowych 1917 r. w Krakowie za zjednoczeniem ziem polskich w państwie niepodległem, popierał też wytrwale w kraju politykę Komitetu Narodowego w Paryżu. Żonaty był z Zofją Lubomęską, córką prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego, i miał z nią dwóch synów i dwie córki.
Dąbrowski S., Stanisław Bądzyński, »Kosmos« 1924, t. 49, s. 26 (dokładny wykaz prac naukowych); »Chemik polski« 1901, 730; Estr., 1901, X 56; »Przemysł chemiczny« 1929; »Kurjer warsz.« 12 II 1929; »Myśl narodowa« 1929; Kronika Uniw. Lwow., (1898/9–1909/10), Lw. 1912 II; Gałecki A., Udział Polaków w uprawianiu i rozwoju chemji, Polska w kulturze powszech., Kr. 1918, II; »Gazeta warsz.« 12 II 1929, nr 43; »Polska Gazeta Lekarska« 3 III 1929, nr 9, s. 172.
Stefan Dąbrowski